شادروان محمدتقی دانش‌پژوه در مقاله «کتابشناسی فرق و ادیان» (فرهنگ ایران زمین، ج12، ص106) شخصی به نام «ابوجعفر کلابی رازی» را صاحب کتابی به عنوان الرد علی الباطنیة والغالیة دانسته است و او را شخصی جز ابومحمد عبدالله بن سعید بن محمد بن کلاب قطان بصری برشمرده است. هرچند دانش‌پژوه در ادامه سخن خود به منابع متعدّدی ارجاع داده است، اما به نظر می‌رسد منبع اصلی (یا شاید تنها منبع) این ادعا، کتاب التنبیه والاشراف مسعودی است.
با اندکی تأمل می‌توان پی برد که مقصود از «ابوجعفر کلابی رازی» یادشده در سخن مسعودی، کسی نیست جز ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی (د. 329ق)، محدّث برجسته شیعه و صاحب کتاب الکافی؛ که نسبت «کلینی» او در چاپ‌های کتاب التنبیه والاشراف (چاپ لیدن، ص396؛ چاپ عبدالله الصاوی، ص343) و یا شاید حتی در نسخه‌های خطی این کتاب، به صورت «کلابی» تحریف یافته است. چنانکه می‌دانیم، شیخ کلینی کتابی در رد بر قرامطه نگاشته بوده، و مسعودی نیز در اینجا از او در شمار کسانی که ردیه‌های بر قرامطه نگاشته بودند یاد کرده است.
ضمن آنکه در سخن مسعودی هیچ اشاره‌ای به وجود کتابی برای «ابوجعفر کلینی رازی» به نام الرد علی الباطنیة والغالیة نیست. بلکه او کمی پیش‌تر، به دو اثر حسین بن موسی نوبختی، یکی کتاب او در عقاید و ادیان («کتابه فی الآراء والدیانات»)، و کتاب او در رد بر غالیان و باطنیان («کتابه فی الرد علی الغلاة وغیرهم من الباطنیة») اشاره کرده است. بر این اساس، ادعای شادروان دانش‌پژوه، احتمالاً از شتاب‌زدگی در خوانش و فهم عبارت مسعودی در کتاب التنبیه والاشراف او ناشی شده است.
دوشنبه ۴ آبان ۱۴۰۵ ساعت ۹:۴۵