سده ششم هجری را می‌توان دوره اوج شکوفایی حیات ادبی در شهر کاشان به شمار آورد. در این دوره، چهره‌ها و شخصیت‌های ادبی فراوانی از شهر کاشان برخاسته‌اند که از مشهورترین آنان می‌توان از بزرگانی همچون سید ضیاءالدین ابوالرضا فضل‌الله راوندی (زنده در 571ق)، قطب‌الدین سعید بن هبةالله راوندی (د. 573ق) و ابوسعد ابن فرّخان نام برد. در منابع تاریخی این دوره همچون کتاب فهرست منتجب‌الدین ابن بابویه رازی و کتاب نقض عبدالجلیل قزوینی، از شمار دیگری از دانشوران کاشانی یا ساکن کاشان در این دوره (همچون رجال خاندان قاضی عبدالجبّار طوسی) یاد شده است.
بی‌تردید از مهم‌ترین عوامل رونق حیات ادبی در کاشان در این دوره، برآمدن شماری از دولتمداران دانش‌پرور شیعه است که در دستگاه خلافت عباسی و حکومت سلجوقی، به بالاترین مناصب آن روزگار همچون وزارت رسیدند و با ساخت مدارس دینی در کاشان و حمایت از دانش‌وران، به شکوفایی علم و ادب در این شهر دامن زدند؛ شخصیت‌هایی همچون انوشروان بن خالد فینی (د. 533ق) وزیر سلطان محمود سلجوقی و سپس خلیفه عباسی المسترشد بالله، و رجال خاندان فضل بن محمود کاشی همچون معین‌الدین مختصّ‌الملک ابونصر احمد بن فضل (مقتول در 531ق) وزیر سلطان سنجر سلجوقی.


در گنجینه نورعثمانیه (انتقالی به کتابخانه سلیمانیه استانبول)، نسخه‌ای خطی کهن و ارزشمند به شماره 4105 نگهداری می‌شود که حاوی چند متن در علم «عروض» عربی، از تألیفات ادبای امامی‌مذهب کاشان در سده ششم هجری است. این نسخه را پیش‌تر آقای عمر خَلّوف در مقدمه تصحیح کتاب الوافی فی القوافی اثر ابوسعد ابن فرّخان ـ که متن آن را بر اساس همین نسخه تصحیح کرده ـ به اجمال معرفی کرده است 1

الوافی فی القوافی، ابوسعد ابن فرّخان، مقدمه مصحّح، ص27-33.

و اطلاع ما از وجود آن، مرهون معرفی ایشان است.
این مجموعه شامل 128 برگ می‌باشد. در صفحه آغازین نسخه، یادداشت وقف کتاب به قلم حاج ابراهیم حنیف و ختم وی و نقش طغرای سلطان عثمان سوم عثمانی (حکومت: 1168-1171ق) دیده می‌شود. مجموعه حاوی چهار متن است که کاتب آنها در انجامه هر متن از خود نام نبرده و به تاریخ استنساخ متن نیز اشاره‌ای نکرده است. اما با توجه به شیوه و نوع خط، می‌توان زمان کتابت آن را به تقریب، سده هفتم هجری تخمین زد. متون این مجموعه به ترتیب عبارت‌اند از:
1. کتاب الابداع فی العروض، اثر ابوسعد ابن فرّخان (برگ‌های 1پ-94ر از نسخه). این کتاب پرحجم‌ترین متن نسخه است و نیم بیشتر صفحات آن را دربردارد.
2. در ادامه (برگ‌های 94ر-98پ)، گزیده‌هایی از کتاب الموجز فی العروض سید ضیاءالدین ابوالرضا فضل‌الله راوندی نقل شده و در آغاز آن آمده است: «هذه فوائد متفرّقة فی علم العروض، منتخبة من کتاب الموجز فی العروض من تصانیف السیّد الامام ضیاءالدین فضل‌الله بن علی الحسنی رحمة الله علیه».
3. کتاب الوافی فی القوافی، اثر ابوسعد ابن فرّخان (برگ‌های 100پ-126ر از نسخه)، که حجم کمتری از کتاب الابداع دارد.
4. صفحات پایانی نسخه (برگ‌های 126پ-127پ) نیز شامل بریده کوتاهی از کتاب الموجز فی العروض سید ضیاءالدین راوندی است و در آغاز آن چنین آمده است: «فصلٌ اخرجناهُ من الموجِز للسیّد الامام ضیاءالدین فضل‌الله الحسنی رحمه الله».
چنانکه قابل ملاحظه است، این مجموعه حاوی دو اثر ادبی از ابوسعد ابن فرّخان است که گویا تاکنون نسخه‌های خطی دیگری از این دو اثر شناخته نشده است. جمال‌الدین ابوسعد علی بن مسعود بن محمود بن احمد بن فرخان، معروف به «ابن فرّخان» از ادبای شیعه در سده ششم هجری است که مقیم کاشان و معاصر سید ضیاءالدین فضل‌الله راوندی بوده است. این دو با یکدیگر مراسلات شعری داشته‌اند و در دیوان راوندی، نمونه‌هایی از قصیده‌های این دو برای یکدیگر، ثبت شده است. 2

دیوان السیّد الامام ضیاءالدین ابی‌الرضا الحسنی الراوندی القاشانی، ص148-151 و 186-187.

منتجب‌الدین ابن بابویه رازی در فهرست خود از ابن فرّخان یاد کرده و درباره‌اش نوشته است: «الحکیم جمال‌الدین ابوسعد بن الفرخان، نزیل قاشان: فاضل، له کتب منها الشامل، وکتاب القوافی، وکتاب النحو، شاهدتُه، ولی عنه روایة.» 3

فهرست اسماء علماء الشیعة ومصنّفیهم، ص90 (تصحیح محقق طباطبائی)، ص69 (تصحیح محدّث ارموی).

عماد کاتب (د. 597ق) نیز پاره‌ای از قصاید وی را، از جمله قصیده‌ای در مدح والی کاشان، بهاءالدین برادرزاده معین‌الدین مختصّ‌الملک وزیر نقل کرده و از برادر ابوسعد به نام خطیرالدین ابوالفضل ابن فرّخان یاد کرده است. 4

خریدة القصر وجریدة العصر، عماد کاتب اصفهانی، ج3، ص78-80.

اثری که منتجب‌الدین به نام کتاب النحو برای ابوسعد ابن فرّخان یاد کرده است، قاعدتاً باید کتاب المستوفی فی النحو باشد. این اثر به کوشش محمد بدوی المختون، از سوی دار الثقافة العربیة در قاهره در سال 1407ق / 1987م منتشر شده است. مصحّح مصری این متن، از ماهیت مؤلف آن اطلاع دقیقی نداشته و او را به اشتباه از رجال سده هفتم هجری پنداشته است. 5

المستوفی فی النحو، ابوسعد ابن فرّخان، مقدمه مصحّح، ص60.

با این حال، نگارنده این سطور پیش‌تر در مقاله مستقلی، ضمن معرفی ابن فرّخان و نسخه‌های خطی کتاب المستوفی فی النحو، خطای مصحّح کتاب در تشخیص نادرست ماهیت مؤلف آن را نشان داده است. 6

«در شناخت مؤلف کتاب المستوفی فی النحو»، احمد خامه‌یار، کتاب شیعه، شماره 13 و 14، بهار تا زمستان 1395، ص316-322.

کتاب الوافی فی القوافی ـ متن سوم مجموعه خطی نورعثمانیه ـ قاعدتاً باید کتاب القوافی یادشده برای ابن فرّخان در فهرست منتجب‌الدین رازی باشد. در صفحه عنوان کتاب در نسخه، از مؤلف به نام «قاضی القضاة مجدالاسلام مفتی العراق ابوسعد علی»، 7

نسخه خطی گنجینه نورعثمانیه به شماره 4105، برگ 100ر.

و در آغاز متن کتاب نیز از وی به نام «قاضی القضاة الامام الاجلّ العالِم جمال‌الدین مجدالاسلام حجّة الحقّ مفتی العراق مقتدی الفریقین ابوسعد علی بن مسعود بن محمود بن الحکیم» یاد شده است. 8

همان، برگ 100پ.

مؤلف همچنین در لابه‌لای متن کتاب، دو بار از اثر دیگر خود المستوفی فی النحو، و دو بار نیز از کتاب الابداع فی العروض (متن نخست مجموعه نورعثمانیه) یاد کرده است که نشان می‌دهد همه این آثار از یک مؤلف می‌باشد. 9

الوافی فی القوافی، مقدمه مصحّح، ص15.

ابن فرّخان چنانکه در مقدمه کتاب اشاره کرده، این اثر خود را به جلال‌الدین خوارزم‌شاه محمود بن اتسز اهدا نموده است. 10

نسخه خطی گنجینه نورعثمانیه به شماره 4105، برگ 100پ.

او کتاب را به هشت فصل تقسیم کرده است و در لابه‌لای متن کتاب، به ابیات فراوانی استشهاد نموده که بسیاری از آنها، سروده خود اوست. عمر خلّوف ـ مصحّح کتاب ـ وجه اهمیت کتاب را در این دانسته است که ابن فرّخان در این اثر، با نگاهی جدید و متمایز از دیگران به علم قوافی پرداخته است و ازاین‌رو، این کتاب در نوع خود منحصربه‌فرد و متفاوت از سایر آثار نگاشته‌شده در این موضوع است. 11

الوافی فی القوافی، مقدمه مصحّح، ص7.

از کتاب الابداع فی العروض ـ نخستین متن مجموعه نورعثمانیه ـ در هیچ از یک منابع تاریخی در شمار آثار ابوسعد بن فرّخان یاد نشده است. در متن کتاب نیز اشاره‌ای به نام مؤلف دیده نمی‌شود؛ اما مؤلف در لابه‌لای متن، دو بار از کتاب دیگر خود الوافی فی القوافی و یک بار نیز از کتاب الشامل فی علم البلاغة یاد کرده است. 12

همان، مقدمه مصحّح، ص15.

الشامل فی علم البلاغة قاعدتاً باید کتاب الشامل یاد شده در شرح حال ابن فرّخان در فهرست منتجب‌الدین رازی باشد.
چنانکه عمر خلّوف پی برده، صفحه عنوان متن در نسخه، حاوی نام کتاب و مؤلف آن بوده است؛ اما بعدها برگه یادداشت وقف کتاب از دوره عثمانی روی صفحه عنوان اصلی نسخه الصاق شده و نام کتاب و مؤلف آن را از دید پنهان کرده است. با این حال هاله‌ای از نوشته‌های صفحه عنوان، از پشت برگه الحاقی دوره عثمانی به سختی قابل تشخیص است و عمر خلّوف، از میان این نوشته‌ها عبارات زیر را تشخیص داده است: «کتاب الابداع فی العروض، صنّفه الامام الاجلّ ..... قاضی القضاة جمال‌الدین ..... بن مسعود بن محمود .....». 13

همان، مقدمه مصحّح، ص31-32.

ابن فرّخان کتاب الابداع را به چهار بخش (که در متن کتاب «مقاله» نامیده شده) تقسیم‌بندی کرده است و هر مقاله نیز شامل چندین باب است. موضوعات مقاله‌ها یا بخش‌های چهارگانه کتاب عبارت‌اند از: 1. فی کلّیات علم العروض؛ 2. فی ذکر الاجناس العربیة المشهورة من الاوزان وإحصاء ما لکلّ واحد منها من الانواع وذکر احکامها ولواحقها؛ 3. فی ذکر الاوزان الفارسیة؛ 4. فی ذکر ما یمکن ان ینظم علیه الشعر العربی من الاوزان التی لم یذکرها الخلیل.
عمر خلّوف ـ مصحّح کتاب ـ کتاب الابداع ابن فرّخان را نیز همانند کتاب الوافی وی، اثری متمایز از دیگر آثار نگاشته‌شده در موضوع خود دانسته است که مؤلف در این اثر با نگاهی جدید و نوآورانه به موضوع کتاب ـ علم عروض ـ پرداخته است. همچنین کتاب الابداع حاوی ارجاعاتی به برخی از متون کهن و دست اول همچون کتاب التعاقب ابن جنّی (د. 392ق) و کتاب المعتمد ابن خشّاب (د. 567ق) است که امروزه از متون مفقود در علوم زبان عربی به شمار می‌آیند.
کتاب الابداع همچنین به عنوان متنی کهن در شناخت عروض فارسی اهمیت دارد؛ چراکه ابن فرّخان، مقاله سوم کتاب را در پنج باب، به بررسی اوزان فارسی اختصاص داده است. در بخش‌های دیگر کتاب نیز مطالبی درباره عروض فارسی و مقایسه آن با عروض عربی آورده و در موارد متعدّدی نیز اختلافات عروضیون فارسی را گزارش داده است. بر این اساس، کتاب الابداع بهترین و مفصّل‌ترین متن شناخته‌شده در عروض‌نویسی ایرانیان پیش از رواج شیوه عروضی کتاب المعجم فی معاییر اشعار العجم شمسِ قیسِ رازی است. 14

دو رساله در عروض فارسی از قرن ششم هجری، مقدمه مصحّح (سید محمدحسین حکیم)، ص14-15.

گفتنی است کتاب الوافی فی القوافی به تصحیح عمر خلّوف، از سوی هیئة ابوظبی للثقافة والتراث، با همکاری کتابخانه ملی امارات متحده عربی، در سال 1431ق / 2010م در ابوظبی منتشر شده است. کتاب الابداع فی العروض نیز به تصحیح همین مصحّح، در سال 1444ق / 2023م از سوی داراللباب در استانبول منتشر شده است. پیش‌تر نیز چاپ مغلوطی از کتاب الابداع به تصحیح عبدالرؤوف بابکر السیّد، به عنوان جلد دوم مجموعه العروض المقارن العربی والفارسی، در سال 2018م از سوی دار افاتار در قاهره منتشر شده بود.
مجموعه نورعثمانیه همچنین از این جهت اهمیت دارد که حاوی دو قطعه از کتاب الموجز فی العروض اثر ادیب برجسته شیعه سید ضیاءالدین فضل‌الله راوندی است؛ اثری که تاکنون نسخه‌ای از متن کامل آن شناخته شده نیست. معیار گزینش بخش‌هایی از متن آن در پایان هر دو کتاب ابن فرّخان، ارتباط محتوایی آنها با متن این دو کتاب است. به بیانی دیگر، بخش‌هایی از متن کتاب راوندی که با موضوع یکی از این دو اثر ابن فرّخان (الابداع و الوافی) ارتباط داشته، در پایان متن آنها گزینش و استنساخ شده است. ازاین‌رو به‌نظر می‌رسد این اثر راوندی منطبق بر کتاب الموجز الکافی فی علم العروض والقوافی است که منتجب‌الدین رازی در فهرست خود در شمار آثار سید ضیاءالدین فضل‌الله راوندی از آن یاد کرده است. 15

فهرست اسماء علماء الشیعة ومصنّفیهم، ص144 (تصحیح محقّق طباطبائی)؛ ص96 (تصحیح محدّث ارموی).

گفتنی است شماری از صفحات نسخه حاوی حاشیه‌هایی به خط متفاوت از خط نسخه است. در حاشیه‌هایی در پایان متن هر دو کتاب الابداع و الوافی آمده است که هر دو کتاب، از روی نسخه‌ای استنساخ شده از روی نسخه به خط مؤلف، کتابت و با اصل خود مقابله شده‌اند. 16

نسخه خطی گنجینه نورعثمانیه به شماره 4105، برگ 94ر و 126ر.

در هاله صفحه عنوان نیز یادداشتی با این مفاد قابل تشخیص است که حاشیه‌های این نسخه نیز از روی همان نسخه نقل و استنساخ شده‌اند.
نکته پایانی آن است که در حاشیه‌های نسخه، گاه به پاره‌ای ابیات فارسی استشهاد شده است که گویا سروده برخی از سرایندگان هم‌عصر مؤلف بوده و ممکن است این نسخه تنها جایی باشد که این ابیات در آن ثبت شده است. 17

ظاهراً این ابیات در کتاب اشعار فارسی پراکنده در متون (تا سال 700 هجری) اثر علی صفری آق‌قلعه بازتاب نیافته است.

این ابیات شامل دو رباعی و سه تک‌بیتی است و گاه برخی حروف با رسم‌الخط کهن ـ برای مثال، حرف «چه» به صورت «چی»، و «که» به صورت «کی» ـ نوشته شده است. این اشعار را به شرح زیر بازخوانی کرده‌ایم:



منتشر شده در: فصلنامه ذخایر شرق، شماره 8، پاییز 1404، ص4-7